Historia kina<\/strong> to fascynuj\u0105ca opowie\u015b\u0107 o tym, jak wynalazek techniczny przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w jedn\u0105 z najbardziej wp\u0142ywowych form sztuki i rozrywki. Na przestrzeni ponad stu lat kino przeby\u0142o drog\u0119 od prostych, kilkusekundowych nagra\u0144 pozbawionych d\u017awi\u0119ku do wsp\u00f3\u0142czesnych superprodukcji pe\u0142nych efekt\u00f3w specjalnych. Historia rozwoju X muzy \u2013 bo tak cz\u0119sto nazywa si\u0119 sztuk\u0119 filmow\u0105 \u2013 odzwierciedla r\u00f3wnie\u017c przemiany spo\u0142eczne, kulturowe i technologiczne kolejnych epok. Niniejszy przewodnik prowadzi przez najwa\u017cniejsze etapy dziej\u00f3w \u015bwiatowej kinematografii: od pierwszych eksperyment\u00f3w z ruchomym obrazem, przez kino nieme<\/strong> i rewolucj\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105, z\u0142ot\u0105 er\u0119 Hollywood, narodziny nowych nurt\u00f3w artystycznych, a\u017c po wsp\u00f3\u0142czesne kino cyfrowe<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 za oficjaln\u0105 dat\u0119 narodzin kina uznaje si\u0119 rok 1895, korzenie ruchomego obrazu si\u0119gaj\u0105 znacznie wcze\u015bniej. Ju\u017c w XIX wieku istnia\u0142y urz\u0105dzenia optyczne potrafi\u0105ce wywo\u0142a\u0107 iluzj\u0119 ruchu<\/strong> z pojedynczych obraz\u00f3w. Nale\u017ca\u0142y do nich mi\u0119dzy innymi popularne zabawki optyczne, takie jak zoetrop<\/strong>, fenakistiskop<\/strong> czy praksinoskop<\/strong>, kt\u00f3re pozwala\u0142y ogl\u0105da\u0107 sekwencje rysunk\u00f3w sprawiaj\u0105ce wra\u017cenie poruszaj\u0105cych si\u0119 scen. Tego typu wynalazki stanowi\u0105 prehistori\u0119 kina \u2013 etap, na kt\u00f3rym pr\u00f3bowano \u201eoszuka\u0107\u201d ludzkie oko i da\u0107 podwaliny przysz\u0142ej kinematografii.<\/p>\n\n\n\n Prze\u0142omowym osi\u0105gni\u0119ciem okaza\u0142o si\u0119 wynalezienie sposobu zapisu obraz\u00f3w na elastycznym no\u015bniku. W 1887 roku ameryka\u0144ski wynalazca Hannibal Goodwin opatentowa\u0142 ta\u015bm\u0119 celuloidow\u0105<\/strong>, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142a rejestracj\u0119 serii fotografii w formie dogodnej do p\u00f3\u017aniejszego wy\u015bwietlania. W \u015blad za tym wynalazkiem pod koniec lat 80. XIX wieku kilku pionier\u00f3w niemal r\u00f3wnocze\u015bnie pracowa\u0142o nad konstrukcj\u0105 kamer zdolnych do wykonywania zdj\u0119\u0107 w szybkim nast\u0119pstwie. Francuz Louis Le Prince<\/strong> ju\u017c w 1888 roku zarejestrowa\u0142 za pomoc\u0105 w\u0142asnor\u0119cznie zbudowanej kamery kilkusekundowy film przedstawiaj\u0105cy scen\u0119 w ogrodzie (uznawany dzi\u015b za najstarsze zachowane nagranie filmowe). Do pionier\u00f3w sztuki filmowej nale\u017celi tak\u017ce Niemiec Max Skladanowsky<\/strong> czy Brytyjczyk William Friese-Greene<\/strong>, kt\u00f3rzy eksperymentowali z technologi\u0105 ruchomego obrazu w tych samych latach.<\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnocze\u015bnie rozwija\u0142a si\u0119 technika sekwencyjnej fotografii do analizy ruchu. W 1878 roku Eadweard Muybridge<\/strong> przeprowadzi\u0142 s\u0142ynny eksperyment z galopuj\u0105cym koniem \u2013 za pomoc\u0105 serii aparat\u00f3w fotograficznych uchwyci\u0142 kolejne fazy biegu zwierz\u0119cia, a nast\u0119pnie wy\u015bwietli\u0142 je w szybkim tempie, udowadniaj\u0105c, \u017ce ludzkie oko odbiera takie szybko zmieniaj\u0105ce si\u0119 obrazy jako p\u0142ynny ruch. Do projekcji wykorzysta\u0142 wynaleziony przez siebie zoopraksiskop \u2013 urz\u0105dzenie uznawane za pierwowz\u00f3r przysz\u0142ych projektor\u00f3w filmowych.<\/p>\n\n\n\n Pod koniec XIX wieku pojawi\u0142y si\u0119 ju\u017c pierwsze urz\u0105dzenia umo\u017cliwiaj\u0105ce ogl\u0105danie ruchomych fotografii. W 1891 roku ameryka\u0144ski wynalazca Thomas Edison<\/strong> zaprezentowa\u0142 kinetoskop<\/strong> \u2013 skrzynkowy aparat, w kt\u00f3rym po wrzuceniu monety pojedynczy widz przez okular m\u00f3g\u0142 obejrze\u0107 kr\u00f3tki film nagrany na ta\u015bmie fotograficznej. Wynalazek Edisona nie pozwala\u0142 jednak na projekcj\u0119 dla szerszej publiczno\u015bci \u2013 film mog\u0142a ogl\u0105da\u0107 tylko jedna osoba naraz. Pierwszy pokaz kinetoskopu dla publiczno\u015bci odby\u0142 si\u0119 w USA w kwietniu 1894 roku i wzbudzi\u0142 ciekawo\u015b\u0107, ale dopiero udoskonalenie tej technologii mia\u0142o otworzy\u0107 drog\u0119 do prawdziwego kina.<\/p>\n\n\n\n Za w\u0142a\u015bciwy moment narodzin kina powszechnie uznaje si\u0119 koniec roku 1895 we Francji. Bracia Lumi\u00e8re<\/strong> \u2013 Auguste i Louis \u2013 13 lutego 1895 opatentowali sw\u00f3j kinematograf<\/strong>, \u0142\u0105cz\u0105cy funkcje kamery i projektora filmowego. Jeszcze w tym samym roku zorganizowali pierwszy publiczny pokaz filmowy z u\u017cyciem tego aparatu. Odby\u0142 si\u0119 on 28 grudnia 1895 w paryskim Salon Indien du Grand Caf\u00e9 i jest uznawany za prze\u0142omowe wydarzenie, kt\u00f3re zapocz\u0105tkowa\u0142o er\u0119 kina. Podczas tego seansu wy\u015bwietlono zestaw kr\u00f3tkich film\u00f3w zrealizowanych przez braci Lumi\u00e8re, w tym m.in. \u201eWyj\u015bcie robotnik\u00f3w z fabryki Lumi\u00e8re w Lyonie\u201d, \u201eWjazd poci\u0105gu na stacj\u0119 w La Ciotat\u201d oraz \u201ePolewacz polany\u201d. Projekcja spotka\u0142a si\u0119 z entuzjazmem widz\u00f3w, cho\u0107 sami wynalazcy pocz\u0105tkowo nie wierzyli w przysz\u0142o\u015b\u0107 nowego medium. Tego historycznego dnia narodzi\u0142o si\u0119 kino \u2013 za pierwszy film w dziejach kinematografii mo\u017cna uzna\u0107 jeden z zaprezentowanych wtedy kr\u00f3tkometra\u017cowych obraz\u00f3w, mimo \u017ce wcze\u015bniej r\u00f3wnie\u017c udawa\u0142o si\u0119 utrwala\u0107 ruch na ta\u015bmie.<\/p>\n\n\n\n Pierwsze lata kina zdominowa\u0142y kr\u00f3tkie filmy nieme, pocz\u0105tkowo traktowane g\u0142\u00f3wnie jako jarmarczna ciekawostka. Publiczno\u015b\u0107 szybko jednak zapragn\u0119\u0142a czego\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko scenek rodzajowych czy uj\u0119\u0107 uchwyconych z codziennego \u017cycia. Na prze\u0142omie XIX i XX wieku zacz\u0119to tworzy\u0107 pierwsze filmy fabularne z prawdziwego zdarzenia \u2013 posiadaj\u0105ce fabu\u0142\u0119, zaplanowane uj\u0119cia i elementy inscenizacji. Ogromn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 tu francuski iluzjonista i re\u017cyser Georges M\u00e9li\u00e8s<\/strong>, kt\u00f3ry jako pierwszy dostrzeg\u0142 potencja\u0142 kina do opowiadania fantastycznych historii. Ju\u017c w 1902 roku nakr\u0119ci\u0142 on s\u0142ynny film \u201ePodr\u00f3\u017c na Ksi\u0119\u017cyc\u201d \u2013 trwaj\u0105c\u0105 oko\u0142o 14 minut ba\u015bniow\u0105 opowie\u015b\u0107 science fiction, pe\u0142n\u0105 imponuj\u0105cych jak na owe czasy efekt\u00f3w specjalnych i malowniczych dekoracji. M\u00e9li\u00e8s wprowadzi\u0142 do kina wiele innowacji: by\u0142 pionierem w u\u017cyciu sztucznego o\u015bwietlenia na planie, budowaniu w\u0142asnych scenografii oraz stosowaniu trik\u00f3w monta\u017cowych pozwalaj\u0105cych uzyska\u0107 magiczne efekty (jak pojawianie si\u0119 i znikanie postaci). Jego sukces pokaza\u0142, \u017ce film mo\u017ce by\u0107 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c ruchomym obrazkiem \u2013 mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 \u015brodkiem artystycznej ekspresji.<\/p>\n\n\n\n W tym samym okresie rozkwita\u0142y te\u017c inne gatunki filmowe. Ju\u017c w 1903 roku w Stanach Zjednoczonych powsta\u0142 pierwszy western \u2013 \u201eNapad na ekspres\u201d w re\u017cyserii Edwina S. Portera. By\u0142 to kr\u00f3tki film sensacyjny, kt\u00f3ry zapisa\u0142 si\u0119 w historii dzi\u0119ki nowatorskim rozwi\u0105zaniom: dynamicznemu monta\u017cowi, zdj\u0119ciom plenerowym oraz s\u0142ynnej fina\u0142owej scenie, w kt\u00f3rej bandyta wycelowuje rewolwer prosto w kierunku widz\u00f3w. Scena ta robi\u0142a ogromne wra\u017cenie na \u00f3wczesnej publiczno\u015bci. W kolejnych latach kino nieme rozwija\u0142o si\u0119 w zawrotnym tempie \u2013 powstawa\u0142y filmy komediowe, melodramaty, a tak\u017ce pierwsze adaptacje teatralne i ekranizacje powie\u015bci. Pocz\u0105tkowo by\u0142y to bardzo kr\u00f3tkie formy, trwaj\u0105ce zaledwie kilka minut, jednak stopniowo wyd\u0142u\u017ca\u0142y si\u0119 i stawa\u0142y coraz ambitniejsze pod wzgl\u0119dem fabu\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Du\u017cy wk\u0142ad w rozw\u00f3j j\u0119zyka filmu w okresie kina niemego mieli r\u00f3wnie\u017c tw\u00f3rcy z Europy i innych cz\u0119\u015bci \u015bwiata. W 1915 roku ameryka\u0144ski re\u017cyser D.W. Griffith<\/strong> zrealizowa\u0142 monumentalny film historyczny \u201eNarodziny narodu\u201d, opowiadaj\u0105cy o ameryka\u0144skiej wojnie secesyjnej. By\u0142 to pierwszy pe\u0142nometra\u017cowy (trwaj\u0105cy ponad 3 godziny) film zrealizowany z rozmachem i wykorzystuj\u0105cy zaawansowane \u015brodki wyrazu \u2013 mi\u0119dzy innymi nowatorski monta\u017c r\u00f3wnoleg\u0142y, pozwalaj\u0105cy budowa\u0107 napi\u0119cie przez przeplatanie kilku w\u0105tk\u00f3w. Cho\u0107 dzie\u0142o Griffitha wywo\u0142a\u0142o kontrowersje z powodu propagandowego i rasistowskiego wyd\u017awi\u0119ku, pod wzgl\u0119dem filmowego warsztatu okaza\u0142o si\u0119 prze\u0142omowe. Sam Griffith rok p\u00f3\u017aniej nakr\u0119ci\u0142 jeszcze \u201eNietolerancj\u0119\u201d (1916) \u2013 czterocz\u0119\u015bciow\u0105 epick\u0105 opowie\u015b\u0107 ukazuj\u0105c\u0105 walk\u0119 z nietolerancj\u0105 na przestrzeni dziej\u00f3w, uwa\u017can\u0105 za jedno z najbardziej ambitnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 epoki kina niemego.<\/p>\n\n\n\n Lata 20. XX wieku to czas, gdy kino nieme osi\u0105gn\u0119\u0142o pe\u0142ni\u0119 mo\u017cliwo\u015bci artystycznych. W r\u00f3\u017cnych krajach powstawa\u0142y w\u00f3wczas dzie\u0142a, kt\u00f3re do dzi\u015b uchodz\u0105 za kamienie milowe w historii filmu. W Niemczech narodzi\u0142 si\u0119 ekspresjonizm filmowy<\/strong> \u2013 nurt charakteryzuj\u0105cy si\u0119 mroczn\u0105 atmosfer\u0105, symboliczn\u0105 scenografi\u0105 i wyrazist\u0105 gr\u0105 cieni. Jego przyk\u0142adem jest klasyczny horror \u201eGabinet doktora Caligari\u201d (1919) w re\u017cyserii Roberta Wiene, a tak\u017ce p\u00f3\u017aniejsze filmy jak \u201eNosferatu \u2013 symfonia grozy\u201d (1922) F.W. Murnaua czy futurystyczna wizja uprzemys\u0142owionego \u015bwiata w \u201eMetropolis\u201d (1927) Fritza Langa. Z kolei w Zwi\u0105zku Radzieckim rozwin\u0119\u0142a si\u0119 tzw. radziecka szko\u0142a monta\u017cu<\/strong>, gdzie re\u017cyserzy tacy jak Siergiej Eisenstein<\/strong> czy Dziga Wiertow<\/strong> eksperymentowali z dynamicznym \u0142\u0105czeniem uj\u0119\u0107 dla wywo\u0142ania silnych emocji i przekazania idei. S\u0142ynny \u201ePancernik Potiomkin\u201d Eisensteina z 1925 roku do dzi\u015b imponuje tempem i rytmem monta\u017cu, zw\u0142aszcza w ikonicznej scenie masakry na schodach w Odessie. W tym okresie powsta\u0142y tak\u017ce pierwsze filmy czysto artystyczne, jak surrealistyczny \u201ePies andaluzyjski\u201d (1929) Luisa Bu\u00f1uela. R\u00f3wnocze\u015bnie sw\u00f3j wk\u0142ad mia\u0142y te\u017c inne kinematografie: w Szwecji re\u017cyserzy Victor Sj\u00f6str\u00f6m i Mauritz Stiller tworzyli cenione dramaty i adaptacje literatury (np. \u201eFurman \u015bmierci\u201d, 1921), a du\u0144ska kinematografia zab\u0142ys\u0142a arcydzie\u0142em \u201eM\u0119cze\u0144stwo Joanny d\u2019Arc\u201d (1928) Carla Theodora Dreyera. Ponadto gatunek filmu dokumentalnego zapocz\u0105tkowa\u0142y takie obrazy jak \u201eNanuk z P\u00f3\u0142nocy\u201d (1922) Roberta J. Flaherty\u2019ego czy eksperymentalny \u201eCz\u0142owiek z kamer\u0105\u201d (1929) D\u017cigi Wiertowa.<\/p>\n\n\n\n Pod koniec lat 20. kina niemego publiczno\u015b\u0107 mog\u0142a ju\u017c podziwia\u0107 pe\u0142en wachlarz gatunk\u00f3w i styl\u00f3w filmowych, od slapstickowych komedii po widowiskowe melodramaty. Gwiazdy ekranu tamtej ery, jak Charlie Chaplin<\/strong> czy Buster Keaton<\/strong>, zdoby\u0142y mi\u0119dzynarodow\u0105 s\u0142aw\u0119 dzi\u0119ki swoim charakterystycznym rolom w komediach. Filmy Chaplina \u2013 m.in. \u201eGor\u0105czka z\u0142ota\u201d (1925) \u2013 czy popisy kaskaderskie Keatona w \u201eGenerale\u201d (1926) do dzi\u015b bawi\u0105 kolejne pokolenia widz\u00f3w, cho\u0107 zrealizowano je bez d\u017awi\u0119ku. Kino nieme wykszta\u0142ci\u0142o w\u0142asny j\u0119zyk \u2013 oparty na obrazie, mimice aktor\u00f3w, tablicach z dialogami i akompaniamencie muzyki granej na \u017cywo w kinach. Jednak wielki prze\u0142om by\u0142 tu\u017c za rogiem: ju\u017c wkr\u00f3tce film mia\u0142 \u201enabra\u0107 g\u0142osu\u201d i wkroczy\u0107 w zupe\u0142nie now\u0105 faz\u0119 rozwoju.<\/p>\n\n\n\n Pod koniec lat 20. XX wieku nast\u0105pi\u0142a najwi\u0119ksza przemiana w dotychczasowej historii filmu \u2013 pojawi\u0142 si\u0119 film d\u017awi\u0119kowy<\/strong>. Dotychczasowe filmy by\u0142y nieme, a w kinach podczas seansu muzyk\u0119 odgrywa\u0142y na \u017cywo orkiestry lub pianista. Prze\u0142omem sta\u0142a si\u0119 premiera filmu \u201e\u015apiewak jazzbandu\u201d (The Jazz Singer<\/strong>) w 1927 roku. By\u0142 to pierwszy obraz fabularny z synchronizowan\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 d\u017awi\u0119kow\u0105, w kt\u00f3rym widzowie mogli us\u0142ysze\u0107 \u015bpiew i pojedyncze kwestie dialogowe wypowiadane przez aktor\u00f3w. Sukces \u201e\u015apiewaka jazzbandu\u201d zapocz\u0105tkowa\u0142 prawdziw\u0105 rewolucj\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105<\/strong> \u2013 w ci\u0105gu zaledwie kilku lat kino niemal ca\u0142kowicie przestawi\u0142o si\u0119 na now\u0105 technologi\u0119. Era kina d\u017awi\u0119kowego rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 na dobre.<\/p>\n\n\n\n Wraz z d\u017awi\u0119kiem pojawi\u0142y si\u0119 nowe mo\u017cliwo\u015bci artystyczne. W 1928 roku Walt Disney zaprezentowa\u0142 kr\u00f3tkometra\u017cow\u0105 animacj\u0119 \u201eParowiec Willie\u201d, w kt\u00f3rej po raz pierwszy wykorzystano d\u017awi\u0119k w filmie rysunkowym \u2013 tak narodzi\u0142 si\u0119 d\u017awi\u0119kowy film animowany. Szybko popularno\u015b\u0107 zyska\u0142y te\u017c filmy muzyczne<\/strong>. Lata 30. up\u0142yn\u0119\u0142y w Hollywood pod znakiem roz\u015bpiewanych musicali oraz dynamicznych film\u00f3w gangsterskich, kt\u00f3rych tematyk\u0119 umo\u017cliwi\u0142o rozwini\u0119cie d\u017awi\u0119ku (wreszcie mo\u017cna by\u0142o us\u0142ysze\u0107 strza\u0142y, po\u015bcigi i twarde dialogi bohater\u00f3w). Klasyczne gangsterskie obrazy, takie jak \u201eMa\u0142y Cezar\u201d (1931) czy \u201eCz\u0142owiek z blizn\u0105\u201d (1932), ukszta\u0142towa\u0142y wizerunek tego gatunku na kolejne dekady. R\u00f3wnolegle rozkwita\u0142y komedie i melodramaty \u2013 Hollywood produkowa\u0142o setki film\u00f3w rocznie dla spragnionej rozrywki publiczno\u015bci dotkni\u0119tej Wielkim Kryzysem lat 30.<\/p>\n\n\n\n Co ciekawe, nie wszyscy tw\u00f3rcy kina od razu zaakceptowali d\u017awi\u0119k. S\u0142ynny komik Charlie Chaplin przez pewien czas opiera\u0142 si\u0119 \u201egadaniu\u201d na ekranie \u2013 jeszcze w latach 30. tworzy\u0142 filmy niemal nieme (jak \u201e\u015awiat\u0142a wielkiego miasta\u201d, 1931 czy \u201eDzisiejsze czasy\u201d, 1936, w kt\u00f3rych d\u017awi\u0119k pe\u0142ni g\u0142\u00f3wnie rol\u0119 muzycznego t\u0142a). Dopiero w 1940 roku Chaplin nakr\u0119ci\u0142 w pe\u0142ni d\u017awi\u0119kowego \u201eDyktatora\u201d, przekonuj\u0105c si\u0119 ostatecznie do nowej formy.<\/p>\n\n\n\n Wprowadzenie d\u017awi\u0119ku na sta\u0142e zmieni\u0142o styl aktorstwa i realizacji film\u00f3w. Nie potrzeba ju\u017c by\u0142o przesadnej gry mimicznej \u2013 wa\u017cniejsza sta\u0142a si\u0119 wyrazista dykcja i g\u0142os aktor\u00f3w. Narodzi\u0142y si\u0119 nowe gwiazdy filmowe ery d\u017awi\u0119ku, a studia filmowe zacz\u0119\u0142y masowo promowa\u0107 swoich aktor\u00f3w. To w\u0142a\u015bnie w latach 30. ugruntowa\u0142 si\u0119 w Hollywood tzw. system gwiazdorski<\/strong> \u2013 wytw\u00f3rnie kreowa\u0142y wizerunek aktor\u00f3w, zmienia\u0142y im nazwiska na bardziej efektowne, dba\u0142y o publicity i budowa\u0142y wok\u00f3\u0142 nich mitologi\u0119. Publiczno\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a uto\u017csamia\u0107 kino z konkretnymi nazwiskami ekranowych idoli. Jednocze\u015bnie kontrol\u0119 nad przemys\u0142em filmowym sprawowa\u0142o kilka wielkich wytw\u00f3rni (m.in. MGM, Paramount, Warner Bros., 20th Century Fox i RKO) posiadaj\u0105cych w\u0142asne sieci kin \u2013 by\u0142 to szczyt tzw. systemu studyjnego. Filmy powstawa\u0142y ta\u015bmowo wed\u0142ug wypracowanych schemat\u00f3w gatunkowych, a Hollywood zyska\u0142o miano \u201eFabryki Sn\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n Technologia filmowa r\u00f3wnie\u017c posz\u0142a naprz\u00f3d. Cho\u0107 pierwsze pr\u00f3by barwienia film\u00f3w podejmowano ju\u017c wcze\u015bniej (r\u0119czne malowanie klatek czy tonowanie ta\u015bmy na okre\u015blony kolor), prawdziwy prze\u0142om w kolorze nast\u0105pi\u0142 w latach 30. Pojawi\u0142 si\u0119 system Technicolor<\/strong>, pocz\u0105tkowo dwukolorowy, a od 1932 roku trzyta\u015bmowy, pozwalaj\u0105cy uzyska\u0107 pe\u0142ni\u0119 barw na ekranie. Pierwszym ca\u0142kowicie kolorowym filmem animowanym by\u0142y kr\u00f3tkometra\u017cowe \u201eKwiaty i drzewa\u201d (1932) Walta Disneya, a za pierwszy barwny film fabularny uchodzi \u201eBecky Sharp\u201d z 1935 roku. Technicolor w pe\u0142nej krasie wykorzystano w 1939 roku w dw\u00f3ch superprodukcjach: \u201ePrzemin\u0119\u0142o z wiatrem\u201d oraz \u201eCzarnoksi\u0119\u017cnik z Oz\u201d \u2013 zachwyca\u0142y one widz\u00f3w \u017cyw\u0105 palet\u0105 barw, co by\u0142o nowo\u015bci\u0105 po dekadach czarno-bia\u0142ego obrazu.<\/p>\n\n\n\n Tematyka film\u00f3w w latach 30. i 40. stawa\u0142a si\u0119 coraz dojrzalsza. Cho\u0107 Hollywood s\u0142yn\u0119\u0142o z musicali i komedii, nie brakowa\u0142o te\u017c dramat\u00f3w podejmuj\u0105cych istotne problemy spo\u0142eczne. W 1934 roku wprowadzono tzw. Kodeks Haysa<\/strong> \u2013 zbi\u00f3r zasad moralnej cenzury, kt\u00f3ry ogranicza\u0142 swobod\u0119 tw\u00f3rc\u00f3w w pokazywaniu kontrowersyjnych tre\u015bci (zakaz nadmiernej przemocy, seksu, krytyki religii itp.). W efekcie scenarzy\u015bci musieli ucieka\u0107 si\u0119 do niedopowiedze\u0144 i alegorii, by porusza\u0107 trudniejsze tematy. Mimo tych ogranicze\u0144 powstawa\u0142y wybitne filmy. W po\u0142owie lat 40., tu\u017c po II wojnie \u015bwiatowej, narodzi\u0142 si\u0119 w USA gatunek film noir<\/strong> \u2013 mrocznych kryminalnych opowie\u015bci o cynicznych detektywach i femme fatales, kr\u0119conych w ekspresyjnej czarno-bia\u0142ej stylistyce pe\u0142nej cieni. Przyk\u0142adami klasycznego noir s\u0105 \u201eSok\u00f3\u0142 malta\u0144ski\u201d (1941) Johna Hustona czy p\u00f3\u017aniejsze \u201ePodw\u00f3jne ubezpieczenie\u201d (1944) Billy\u2019ego Wildera. R\u00f3wnie\u017c gatunek horroru prze\u017cywa\u0142 rozkwit \u2013 w wytw\u00f3rni Universal powsta\u0142y ikoniczne filmy grozy lat 30., takie jak \u201eDracula\u201d z Bel\u0105 Lugosim czy \u201eFrankenstein\u201d z Borisem Karloffem.<\/p>\n\n\n\n Za jedno z najwybitniejszych osi\u0105gni\u0119\u0107 kina ameryka\u0144skiego tamtego okresu uchodzi \u201eObywatel Kane\u201d (1941) Orsona Wellesa \u2013 \u015bmia\u0142y formalnie dramat inspirowany biografi\u0105 magnata prasowego, kt\u00f3ry dopiero po latach zosta\u0142 w pe\u0142ni doceniony i jest dzi\u015b cz\u0119sto wymieniany jako najlepszy film wszech czas\u00f3w. Okres drugiej wojny \u015bwiatowej (1939\u20131945) odcisn\u0105\u0142 swoje pi\u0119tno na kinematografii. Wiele film\u00f3w z pocz\u0105tku lat 40. nawi\u0105zywa\u0142o do wojny \u2013 pojawia\u0142y si\u0119 zar\u00f3wno propagandowe kroniki i dokumenty, jak i fabularne dramaty wojenne czy patriotyczne opowie\u015bci. S\u0142ynnym przyk\u0142adem jest melodramat \u201eCasablanca\u201d (1942) z akcj\u0105 osadzon\u0105 w realiach wojny, kt\u00f3ry do dzi\u015b uchodzi za jeden z najwa\u017cniejszych film\u00f3w tamtej epoki. Po wojnie Hollywood kontynuowa\u0142o pasmo sukces\u00f3w, jednak na horyzoncie pojawia\u0142y si\u0119 nowe wyzwania i zmiany, kt\u00f3re wkr\u00f3tce mia\u0142y odnowi\u0107 oblicze \u015bwiatowego kina.<\/p>\n\n\n\n Po zako\u0144czeniu wojny \u015bwiatowej nast\u0105pi\u0142 kolejny prze\u0142om w funkcjonowaniu przemys\u0142u filmowego. Pojawienie si\u0119 telewizji w latach 50. sprawi\u0142o, \u017ce kina musia\u0142y konkurowa\u0107 o widza z nowym medium. Frekwencja spad\u0142a, wi\u0119c wytw\u00f3rnie filmowe zacz\u0119\u0142y szuka\u0107 sposob\u00f3w, by przyci\u0105gn\u0105\u0107 publiczno\u015b\u0107 z powrotem przed du\u017cy ekran. Odpowiedzi\u0105 by\u0142y coraz wi\u0119ksze rozmachem produkcje oraz nowe technologie projekcji. Wprowadzono szerokoekranowe formaty (np. CinemaScope od 1953 roku) daj\u0105ce imponuj\u0105cy obraz panoramiczny, a tak\u017ce eksperymentowano z filmami stereoskopowymi 3D czy efektami typu Cinerama<\/strong>. Kina kusi\u0142y widz\u00f3w epickimi superprodukcjami historycznymi i biblijnymi, takimi jak trwaj\u0105cy niemal 4 godziny widowiskowy \u201eBen-Hur\u201d (1959) czy wcze\u015bniejsze \u201eDziesi\u0119cioro przykaza\u0144\u201d (1956) \u2013 pe\u0142ne masowych scen z tysi\u0105cami statyst\u00f3w i zapieraj\u0105cych dech efekt\u00f3w. By\u0142 to czas, gdy Hollywood stara\u0142o si\u0119 zaoferowa\u0107 w kinie do\u015bwiadczenie, jakiego telewizja nie mog\u0142a zapewni\u0107.<\/p>\n\n\n\n Hollywood lat 50. prze\u017cywa\u0142o tak\u017ce zmiany w tre\u015bci film\u00f3w. Pojawi\u0142y si\u0119 odwa\u017cniejsze tematy i bohaterowie wyra\u017caj\u0105cy bunt m\u0142odego pokolenia. Symbolicznym przyk\u0142adem jest \u201eBuntownik bez powodu\u201d (1955) w re\u017cyserii Nicholasa Raya \u2013 dramat o zbuntowanej m\u0142odzie\u017cy z Jamesem Deanem w roli g\u0142\u00f3wnej, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 manifestem frustracji powojennego pokolenia wobec konserwatywnych warto\u015bci rodzic\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c inne filmy tego okresu podejmowa\u0142y trudniejsze tematy spo\u0142eczne \u2013 napi\u0119cia rasowe, niesprawiedliwo\u015b\u0107, przest\u0119pczo\u015b\u0107, samotno\u015b\u0107 \u2013 cho\u0107 cz\u0119sto czyni\u0142y to w zawoalowany spos\u00f3b, z uwagi na wci\u0105\u017c obowi\u0105zuj\u0105cy Kodeks Haysa.<\/p>\n\n\n\n W tym czasie dosz\u0142o te\u017c do powolnego rozpadu starego systemu studyjnego. S\u0105dowe decyzje w USA zmusi\u0142y wielkie studia do pozbycia si\u0119 w\u0142asnych kin, co zachwia\u0142o ich monopolem. Niezale\u017cni producenci i mniejsi dystrybutorzy zyskali wi\u0119ksze pole dzia\u0142ania. Gwiazdy filmowe zacz\u0119\u0142y wymyka\u0107 si\u0119 spod pe\u0142nej kontroli wytw\u00f3rni \u2013 niekt\u00f3rzy aktorzy zak\u0142adali w\u0142asne firmy produkcyjne, aby mie\u0107 wp\u0142yw na dob\u00f3r r\u00f3l. R\u00f3wnocze\u015bnie w drugiej po\u0142owie lat 70. i w latach 80. nast\u0105pi\u0142 boom na odtwarzanie film\u00f3w w domu za pomoc\u0105 magnetowid\u00f3w i kaset wideo VHS. Powsta\u0142y tysi\u0105ce wypo\u017cyczalni kaset, co z jednej strony budzi\u0142o obawy w\u0142a\u015bcicieli kin przed odp\u0142ywem widz\u00f3w, z drugiej za\u015b otworzy\u0142o dla przemys\u0142u filmowego nowy rynek dystrybucji i pozwoli\u0142o widzom \u0142atwo si\u0119ga\u0107 po starsze produkcje.<\/p>\n\n\n\n Poza Hollywood r\u00f3wnie\u017c nast\u0119powa\u0142 rozkwit narodowych kinematografii. We W\u0142oszech tu\u017c po wojnie zrodzi\u0142 si\u0119 nurt neorealizmu<\/strong> \u2013 filmy kr\u0119cone w autentycznych plenerach, z udzia\u0142em naturszczyk\u00f3w, poruszaj\u0105ce temat biedy i trud\u00f3w \u017cycia codziennego. Klasyczne dzie\u0142a w\u0142oskiego neorealizmu, jak \u201eRzym, miasto otwarte\u201d (1945) Rosselliniego czy \u201eZ\u0142odzieje rower\u00f3w\u201d (1948) Vittoria De Siki, nada\u0142y ton powojennemu kinu realistycznemu. Z kolei japo\u0144ska kinematografia<\/strong> zaistnia\u0142a na arenie mi\u0119dzynarodowej \u2013 re\u017cyser Akira Kurosawa zdoby\u0142 w 1951 roku Z\u0142otego Lwa w Wenecji za film \u201eRash\u014dmon\u201d, co otworzy\u0142o oczy \u015bwiata na kino z Japonii. W nast\u0119pnych latach japo\u0144skie filmy (\u201eSiedmiu samuraj\u00f3w\u201d, \u201eTokijska opowie\u015b\u0107\u201d i inne) zdobywa\u0142y uznanie i wp\u0142ywa\u0142y na tw\u00f3rc\u00f3w zachodnich. W Skandynawii karier\u0119 rozpoczyna\u0142 Ingmar Bergman \u2013 ju\u017c pod koniec lat 50. zas\u0142yn\u0105\u0142 artystycznymi dramatami egzystencjalnymi (m.in. \u201eSi\u00f3dma piecz\u0119\u0107\u201d, 1957), ugruntowuj\u0105c pozycj\u0119 kina skandynawskiego na \u015bwiatowej scenie.<\/p>\n\n\n\n Pod koniec lat 50. w kinie europejskim pojawi\u0142 si\u0119 powiew \u015bwie\u017co\u015bci, kt\u00f3ry wstrz\u0105sn\u0105\u0142 skostnia\u0142ymi konwencjami filmowymi. We Francji m\u0142odzi krytycy filmowi, tacy jak Fran\u00e7ois Truffaut czy Jean-Luc Godard, sami chwycili za kamery i zapocz\u0105tkowali ruch nazwany Now\u0105 Fal\u0105<\/strong> (fr. Nouvelle Vague). Francuska Nowa Fala (ok. 1958\u20131963) odrzuca\u0142a schematy kina g\u0142\u00f3wnego nurtu \u2013 filmy kr\u0119cono niskim kosztem, cz\u0119sto w plenerach, improwizowano dialogi, eksperymentowano z narracj\u0105 i monta\u017cem. Powsta\u0142y tak prze\u0142omowe dzie\u0142a jak \u201eDo utraty tchu\u201d (1960) Godarda czy \u201e400 bat\u00f3w\u201d (1959) Truffauta, kt\u00f3re zachwyci\u0142y krytyk\u00f3w i publiczno\u015b\u0107 na ca\u0142ym \u015bwiecie swoj\u0105 autentyczno\u015bci\u0105 i nowatorsk\u0105 form\u0105. Nowa Fala zainspirowa\u0142a filmowc\u00f3w w innych krajach \u2013 pojawi\u0142y si\u0119 analogiczne ruchy w kinie lat 60. w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata. W Brazylii rozkwit\u0142 nurt Cinema Novo<\/strong>, \u0142\u0105cz\u0105cy spo\u0142eczn\u0105 tematyk\u0119 z eksperymentaln\u0105 form\u0105 (m.in. filmy Glaubera Rochy). W Wielkiej Brytanii m\u00f3wiono o \u201em\u0142odych gniewnych\u201d i realizowano realistyczne dramaty spo\u0142eczne, w Czechos\u0142owacji rozkwit\u0142a czeska Nowa Fala w po\u0142owie lat 60., a tak\u017ce w innych pa\u0144stwach powstawa\u0142y nurty m\u0142odego kina autorskiego.<\/p>\n\n\n\n W Europie Wschodniej r\u00f3wnie\u017c da\u0142o si\u0119 odczu\u0107 artystyczn\u0105 odwil\u017c po okresie stalinowskim. W Polsce druga po\u0142owa lat 50. przynios\u0142a tzw. polsk\u0105 szko\u0142\u0119 filmow\u0105 \u2013 filmy Andrzeja Wajdy (\u201eKana\u0142\u201d, 1957; \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d, 1958) czy Andrzeja Munka (\u201eEroica\u201d, 1958) ukazywa\u0142y rozliczenia z wojenn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 w odwa\u017cny, metaforyczny spos\u00f3b. Podobne zjawiska mia\u0142y miejsce na W\u0119grzech, w Jugos\u0142awii i innych krajach bloku wschodniego, gdzie tw\u00f3rcy coraz \u015bmielej eksperymentowali z form\u0105 i tre\u015bci\u0105 pomimo cenzury.<\/p>\n\n\n\n W drugiej po\u0142owie lat 60. kino \u015bwiatowe sta\u0142o si\u0119 odbiciem dynamicznych przemian spo\u0142eczno-kulturowych. Czasy rewolucji obyczajowej, protest\u00f3w m\u0142odzie\u017cy, ruchu hippisowskiego i walki o prawa obywatelskie znalaz\u0142y wyraz r\u00f3wnie\u017c na ekranie. Filmy ko\u0144ca lat 60. by\u0142y bardziej bezpo\u015brednie w komentarzu spo\u0142ecznym, podejmowa\u0142y tematy dot\u0105d tabu (np. bunt przeciw wojnie, kontestacja w\u0142adzy, swoboda obyczaj\u00f3w). W 1967 roku w USA oficjalnie zniesiono stary Kodeks Haysa, zast\u0119puj\u0105c go systemem rating\u00f3w wiekowych \u2013 tw\u00f3rcy uzyskali wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 artystyczn\u0105. Ju\u017c pod koniec lat 60. pojawi\u0142y si\u0119 w Hollywood dzie\u0142a zwiastuj\u0105ce now\u0105 epok\u0119 w kinie: \u201eBonnie i Clyde\u201d (1967) czy \u201eAbsolwent\u201d (1967) \u0142ama\u0142y konwencje narracyjne i szokowa\u0142y \u015bmia\u0142ym podej\u015bciem do przemocy i erotyki. Na progu lat 70. wyra\u017anie by\u0142o wida\u0107, \u017ce kino wkroczy\u0142o w faz\u0119 g\u0142\u0119bokich przemian.<\/p>\n\n\n\n Na prze\u0142omie lat 60. i 70. w kinematografii ameryka\u0144skiej dokona\u0142 si\u0119 drastyczny zwrot pokoleniowy. Stare hollywoodzkie schematy zacz\u0119\u0142y ust\u0119powa\u0107 miejsca \u015bmielszym poszukiwaniom artystycznym m\u0142odych tw\u00f3rc\u00f3w, cz\u0119sto wykszta\u0142conych w szko\u0142ach filmowych i zainspirowanych kinem europejskim. Okres ten, zwany Nowym Hollywood<\/strong>, przyni\u00f3s\u0142 filmy bardziej autorskie, odwa\u017cne i poruszaj\u0105ce aktualn\u0105 tematyk\u0119. Re\u017cyserzy tacy jak Martin Scorsese<\/strong> (\u201eTaks\u00f3wkarz\u201d), Francis Ford Coppola<\/strong> (\u201eOjciec chrzestny\u201d), Brian De Palma<\/strong>, William Friedkin<\/strong> czy Milo\u0161 Forman<\/strong> tworzyli w latach 70. prze\u0142omowe obrazy, kt\u00f3re zdoby\u0142y uznanie krytyki i publiczno\u015bci. Cechowa\u0142y je nierzadko pesymistyczne zako\u0144czenia, antybohaterowie, surowy realizm i eksperymenty formalne \u2013 co odr\u00f3\u017cnia\u0142o je od g\u0142adkich produkcji poprzednich dekad. By\u0142 to czas rozkwitu kina jako sztuki, w kt\u00f3rym tw\u00f3rcy mieli wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c dawniej swobod\u0119 wypowiedzi.<\/p>\n\n\n\n Jednak pod koniec lat 70. nast\u0105pi\u0142a kolejna zmiana \u2013 Hollywood odkry\u0142o na nowo potencja\u0142 czysto rozrywkowego kina gatunk\u00f3w, kt\u00f3re potrafi przyci\u0105gn\u0105\u0107 masow\u0105 widowni\u0119 i przynosi\u0107 rekordowe dochody. Za symboliczny pocz\u0105tek ery wielkich blockbuster\u00f3w<\/strong> (superprodukcji) uchodzi sukces filmu \u201eSzcz\u0119ki\u201d (1975) w re\u017cyserii Stevena Spielberga<\/strong> \u2013 trzymaj\u0105cego w napi\u0119ciu thrillera o rekinie, kt\u00f3ry latem 1975 przyci\u0105gn\u0105\u0142 t\u0142umy do kin. Wkr\u00f3tce potem, w 1977 roku, swoj\u0105 premier\u0119 mia\u0142y \u201eGwiezdne wojny\u201d George\u2019a Lucasa<\/strong>, zapocz\u0105tkowuj\u0105c prawdziwy sza\u0142 na punkcie widowisk science fiction i film\u00f3w przygodowych. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 epoka, kt\u00f3r\u0105 polski krytyk Jerzy P\u0142a\u017cewski nazwa\u0142 Kinem Nowej Przygody<\/strong> \u2013 nowym kinem przygodowo-fantastycznym, pe\u0142nym dynamicznej akcji, efekt\u00f3w specjalnych i prostych, uniwersalnych historii o walce dobra ze z\u0142em. Filmy Spielberga (\u201ePoszukiwacze zaginionej Arki\u201d, 1981; \u201eE.T.\u201d, 1982) czy Lucasa sta\u0142y si\u0119 globalnymi hitami. W ich \u015blad posz\u0142y inne wysokobud\u017cetowe produkcje lat 80., tworz\u0105c model kina nastawionego na widowiskowo\u015b\u0107, merchandising (zwi\u0105zane gad\u017cety, zabawki) i maksymalne zyski z dystrybucji.<\/p>\n\n\n\n Lata 80. to czas wielkich przeboj\u00f3w filmowych: space-opery pokroju kolejnych cz\u0119\u015bci \u201eGwiezdnych wojen\u201d, widowiska fantasy w stylu \u201eIndiana Jones\u201d czy \u201ePowr\u00f3t do przysz\u0142o\u015bci\u201d, a tak\u017ce narodzin ca\u0142ych serii filmowych \u2013 np. cyklu o archeologu awanturniku Indianie Jonesie, komediowych hit\u00f3w pokroju \u201ePogromc\u00f3w duch\u00f3w\u201d czy kina akcji z charyzmatycznymi gwiazdami (Sylvester Stallone w serii \u201eRambo\u201d, Arnold Schwarzenegger w \u201eTerminatorze\u201d itd.). Blockbuster<\/strong> sta\u0142 si\u0119 nowym modelem biznesowym \u2013 filmy celowo lansowano jako wielkie \u201ewydarzenia\u201d sezonu letniego, z ogromnymi kampaniami marketingowymi i jednoczesn\u0105 szerok\u0105 dystrybucj\u0105 w kinach na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n Rozw\u00f3j technologii wci\u0105\u017c post\u0119powa\u0142 \u2013 filmy korzysta\u0142y z coraz doskonalszych efekt\u00f3w praktycznych i trik\u00f3w filmowych. W 1975 roku powsta\u0142o studio Industrial Light & Magic, za\u0142o\u017cone przez George\u2019a Lucasa, kt\u00f3re zrewolucjonizowa\u0142o techniki efekt\u00f3w specjalnych i animacji poklatkowej, tworz\u0105c wizualne czary do \u201eGwiezdnych wojen\u201d i wielu kolejnych hit\u00f3w. Pod koniec lat 80. pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze prymitywne efekty generowane komputerowo \u2013 np. w filmie \u201eOtch\u0142a\u0144\u201d (1989) Jamesa Camerona<\/strong> zobaczy\u0107 mo\u017cna by\u0142o cyfrowo animowan\u0105, p\u0142ynn\u0105 istot\u0119 z wody. Jednak prawdziwa rewolucja cyfrowa mia\u0142a dopiero nadej\u015b\u0107 w kolejnym dziesi\u0119cioleciu.<\/p>\n\n\n\n Warto doda\u0107, \u017ce obok kina czysto rozrywkowego nadal rozwija\u0142o si\u0119 kino artystyczne i niezale\u017cne. W latach 70. i 80. swoje najwybitniejsze filmy tworzyli wci\u0105\u017c uznani re\u017cyserzy europejscy, tacy jak cho\u0107by Ingmar Bergman<\/strong> (\u201eFanny i Aleksander\u201d, 1982) czy Federico Fellini<\/strong> (\u201eAmarcord\u201d, 1973). Pojawili si\u0119 te\u017c nowi tw\u00f3rcy w r\u00f3\u017cnych krajach \u2013 w Hiszpanii debiutowa\u0142 w latach 80. Pedro Almod\u00f3var<\/strong> ze swoim barwnym, prowokacyjnym stylem, w Niemczech filmy kr\u0119cili m.in. Werner Herzog<\/strong> i Wim Wenders<\/strong>, a w Polsce Krzysztof Kie\u015blowski<\/strong> zyskiwa\u0142 rozg\u0142os cyklem \u201eDekalog\u201d (1988) i przygotowywa\u0142 si\u0119 do mi\u0119dzynarodowej kariery. R\u00f3wnocze\u015bnie niezwykle popularne sta\u0142y si\u0119 filmy z Hongkongu \u2013 dynamiczne kino akcji ze spektakularnymi scenami walk, reprezentowane przez takich tw\u00f3rc\u00f3w jak John Woo, a gwiazdami stali si\u0119 Jackie Chan<\/strong> czy Chow Yun-Fat<\/strong>. Indie kontynuowa\u0142y produkcj\u0119 setek film\u00f3w rocznie dla ogromnego rynku krajowego i diaspory \u2013 Bollywood<\/strong> w latach 70. i 80. zyska\u0142o miano najp\u0142odniejszej kinematografii \u015bwiata, cho\u0107 jego wp\u0142yw globalny by\u0142 w\u00f3wczas ograniczony. Pod koniec lat 80. popularno\u015b\u0107 zdoby\u0142y tak\u017ce animowane filmy z japo\u0144skiego studia Ghibli (m.in. \u201eM\u00f3j s\u0105siad Totoro\u201d, 1988), co zwiastowa\u0142o rosn\u0105ce zainteresowanie kultur\u0105 filmow\u0105 spoza zachodniego kr\u0119gu.<\/p>\n\n\n\n Ostatnia dekada XX wieku przynios\u0142a kolejn\u0105 rewolucj\u0119, tym razem zwi\u0105zan\u0105 z rozwojem komputer\u00f3w i technik cyfrowych. Efekty specjalne<\/strong> w filmach wesz\u0142y na nowy poziom dzi\u0119ki grafice komputerowej (CGI). W 1991 roku zachwyci\u0142 widz\u00f3w \u201eTerminator 2: Dzie\u0144 s\u0105du\u201d z niezwyk\u0142ymi jak na tamte czasy efektami morfingu ciek\u0142ego metalu. Jeszcze wi\u0119kszym prze\u0142omem okaza\u0142 si\u0119 \u201ePark Jurajski\u201d (1993) w re\u017cyserii Stevena Spielberga \u2013 po raz pierwszy na ekranie zobaczono tak realistyczne, wygenerowane komputerowo<\/strong> dinozaury, kt\u00f3re wygl\u0105da\u0142y jak \u017cywe istoty. Od tego momentu kino akcji i fantastyczne zacz\u0119\u0142o coraz \u015bmielej wykorzystywa\u0107 mo\u017cliwo\u015bci CGI, tworz\u0105c widowiska niemo\u017cliwe do zrealizowania tradycyjnymi metodami. Kolejne lata przynios\u0142y wysyp film\u00f3w katastroficznych i science fiction z imponuj\u0105cymi efektami \u2013 jak \u201eDzie\u0144 Niepodleg\u0142o\u015bci\u201d (1996) z gigantycznymi eksplozjami czy \u201eMatrix\u201d (1999), kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 nowatorsk\u0105 technik\u0119 zdj\u0119\u0107 w zwolnionym tempie (tzw. bullet time) i sta\u0142 si\u0119 ikon\u0105 kina prze\u0142omu wiek\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Technologia cyfrowa zmienia\u0142a nie tylko efekty, ale i sam proces tworzenia film\u00f3w. Coraz wi\u0119cej etap\u00f3w postprodukcji \u2013 monta\u017c, korekcja barw, komponowanie muzyki, dodawanie animacji \u2013 odbywa\u0142o si\u0119 na komputerach. Pod koniec lat 90. pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze filmy pe\u0142nometra\u017cowe zrealizowane w pe\u0142ni technik\u0105 komputerowej animacji \u2013 pionierem by\u0142o studio Pixar z przebojem \u201eToy Story\u201d (1995), pierwszym pe\u0142nometra\u017cowym filmem animowanym wygenerowanym ca\u0142kowicie za pomoc\u0105 komputer\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c tradycyjne filmy aktorskie zacz\u0119\u0142y by\u0107 kr\u0119cone kamerami cyfrowymi (np. George Lucas<\/strong>, realizuj\u0105c kolejne cz\u0119\u015bci \u201eGwiezdnych wojen\u201d, eksperymentowa\u0142 z cyfrowym zapisem obrazu). Stopniowo kino przenosi\u0142o si\u0119 w er\u0119 cyfrow\u0105 na wszystkich frontach \u2013 od produkcji po dystrybucj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Lata 90. to nie tylko technologia, ale te\u017c zmiany w stylistyce i tematyce film\u00f3w. Na ekrany przebojem wdar\u0142o si\u0119 kino niezale\u017cne<\/strong>, realizowane poza wielkimi studiami, cz\u0119sto za niewielkie bud\u017cety, ale za to autorskie i oryginalne. Festiwal Sundance i inni promotorzy kina indie wynie\u015bli do s\u0142awy takich re\u017cyser\u00f3w jak Quentin Tarantino<\/strong>, kt\u00f3rego \u201ePulp Fiction\u201d (1994) zachwyci\u0142o nielinearn\u0105 narracj\u0105 i czarnym humorem, czy braci Coen. Powstawa\u0142y filmy niepasuj\u0105ce do mainstreamowych schemat\u00f3w gatunkowych, cz\u0119sto odwa\u017cnie \u0142ami\u0105ce konwencje (np. surrealistyczna \u201eZagubiona autostrada\u201d Davida Lyncha, 1997). Europejskie kino r\u00f3wnie\u017c eksperymentowa\u0142o \u2013 w 1995 roku du\u0144scy tw\u00f3rcy Lars von Trier i Thomas Vinterberg og\u0142osili manifest Dogma 95<\/strong>, postuluj\u0105cy powr\u00f3t do surowo\u015bci i realizmu (kr\u0119cenie z r\u0119ki, naturalne o\u015bwietlenie, rezygnacja z efekt\u00f3w specjalnych). Cho\u0107 filmy Dogmy (np. \u201eFesten\u201d, 1998) podzieli\u0142y krytyk\u00f3w, ruch ten wpisa\u0142 si\u0119 w szersz\u0105 tendencj\u0119 poszukiwania \u015bwie\u017co\u015bci w kinie ko\u0144ca wieku.<\/p>\n\n\n\n Kino lat 90. sta\u0142o si\u0119 te\u017c bardziej globalne. Coraz cz\u0119\u015bciej sukcesy na arenie mi\u0119dzynarodowej odnosi\u0142y filmy spoza angloameryka\u0144skiego g\u0142\u00f3wnego nurtu. Przyk\u0142adowo, w 1998 roku w\u0142oski dramat \u201eLa vita \u00e8 bella\u201d (\u201e\u017bycie jest pi\u0119kne\u201d) zdoby\u0142 Oscara dla filmu nieangloj\u0119zycznego i podbi\u0142 serca widz\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie. W 2000 roku osza\u0142amiaj\u0105cy wizualnie chi\u0144ski film \u201ePrzyczajony tygrys, ukryty smok\u201d odni\u00f3s\u0142 globalny sukces, popularyzuj\u0105c konwencj\u0119 wschodniego kina akcji (wuxia) w\u015br\u00f3d masowej publiczno\u015bci. Do g\u0142osu dochodzili te\u017c nowi tw\u00f3rcy z r\u00f3\u017cnych zak\u0105tk\u00f3w \u015bwiata: Meksyk (Alejandro Gonz\u00e1lez I\u00f1\u00e1rritu), Iran (Abbas Kiarostami), a tak\u017ce Polska, gdzie Krzysztof Kie\u015blowski zachwyci\u0142 mi\u0119dzynarodow\u0105 publiczno\u015b\u0107 symboliczn\u0105 trylogi\u0105 \u201eTrzy kolory\u201d (1993\u20131994). Pod koniec dekady, w 1997 roku, pad\u0142 te\u017c kolejny rekord kasowy \u2013 epicki melodramat Jamesa Camerona \u201eTitanic\u201d (1997) sta\u0142 si\u0119 najbardziej dochodowym filmem w dziejach kina (do tamtej pory), przynosz\u0105c tw\u00f3rcom ponad 1,8 mld dolar\u00f3w zysk\u00f3w i zdobywaj\u0105c 11 Oscar\u00f3w. Sukces \u201eTitanica\u201d potwierdzi\u0142 globaln\u0105 dominacj\u0119 hollywoodzkich superprodukcji ko\u0144ca XX wieku, ale te\u017c apetyt widz\u00f3w na uniwersalne historie mi\u0142osne opowiedziane z wielkim rozmachem.<\/p>\n\n\n\n Wraz z nadej\u015bciem XXI wieku kino w pe\u0142ni wkroczy\u0142o w er\u0119 cyfrow\u0105 i stan\u0119\u0142o w obliczu kolejnych przemian. Coraz wi\u0119cej film\u00f3w kr\u0119cono kamerami cyfrowymi, co obni\u017ca\u0142o koszty i u\u0142atwia\u0142o prac\u0119 \u2013 pierwsze superprodukcje w pe\u0142ni rejestrowane cyfrowo zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 ju\u017c na pocz\u0105tku lat 2000. Jednocze\u015bnie kina na ca\u0142ym \u015bwiecie przechodzi\u0142y na cyfrowe projektory, zast\u0119puj\u0105c tradycyjn\u0105 ta\u015bm\u0119 35 mm plikami komputerowymi. Technologia ta umo\u017cliwi\u0142a \u0142atwiejsz\u0105 dystrybucj\u0119 kopii filmowych i otworzy\u0142a drog\u0119 do projekcji w najwy\u017cszej jako\u015bci obrazu (np. IMAX<\/strong>) oraz d\u017awi\u0119ku.<\/p>\n\n\n\n Nowe tysi\u0105clecie przynios\u0142o te\u017c powr\u00f3t mody na filmy 3D<\/strong>. Co prawda tr\u00f3jwymiarowe obrazy pr\u00f3bowano pokazywa\u0107 ju\u017c w latach 50., lecz dopiero rozw\u00f3j techniki cyfrowej pozwoli\u0142 uzyska\u0107 satysfakcjonuj\u0105ce efekty bez nadmiernego m\u0119czenia wzroku widz\u00f3w. Prze\u0142omem sta\u0142 si\u0119 tu film \u201eAvatar\u201d (2009) Jamesa Camerona \u2013 fantastycznonaukowe widowisko zrealizowane z ogromnym rozmachem, kt\u00f3re wykorzysta\u0142o nowoczesn\u0105 technologi\u0119 3D i efekty CGI na niespotykan\u0105 dot\u0105d skal\u0119. \u201eAvatar\u201d pobi\u0142 wszelkie rekordy frekwencji, staj\u0105c si\u0119 najbardziej dochodowym filmem w historii (ponad 2,8 mld dolar\u00f3w wp\u0142yw\u00f3w), za\u015b sukces tego dzie\u0142a spopularyzowa\u0142 ponownie seanse tr\u00f3jwymiarowe. Przez kilka kolejnych lat wiele premier \u2013 zw\u0142aszcza kinowych hit\u00f3w akcji i animacji \u2013 realizowano w 3D lub konwertowano do tego formatu. Moda na 3D nieco os\u0142ab\u0142a w latach 2010., ale wci\u0105\u017c pozostaje elementem repertuaru przy najwi\u0119kszych blockbusterach.<\/p>\n\n\n\n Dominuj\u0105cym zjawiskiem w kinie XXI wieku sta\u0142a si\u0119 jednak koncentracja na wielkich markach i seriach filmowych. Studia filmowe, zach\u0119cone sukcesami wcze\u015bniejszych franczyz, zacz\u0119\u0142y budowa\u0107 rozbudowane uniwersa fabularne. Najbardziej spektakularnym przyk\u0142adem jest Marvel Cinematic Universe<\/strong> \u2013 seria kilkudziesi\u0119ciu po\u0142\u0105czonych fabularnie film\u00f3w o superbohaterach Marvela, zapocz\u0105tkowana w 2008 roku (\u201eIron Man\u201d). Filmy o Avengersach oraz postaciach takich jak Kapitan Ameryka, Thor czy Czarna Pantera zdobywa\u0142y rekordowe przychody i gromadzi\u0142y wok\u00f3\u0142 siebie rzesze fan\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie. Podobnie konkurencyjne studio DC Comics rozwija\u0142o w\u0142asne kinowe uniwersum superbohaterskie. Ekrany zala\u0142a fala wysokobud\u017cetowych produkcji fantasy, science fiction i przygodowych opartych na znanych markach (nowe ods\u0142ony \u201eGwiezdnych wojen\u201d, ekranizacje przyg\u00f3d Harry\u2019ego Pottera, kolejne cz\u0119\u015bci adaptacji komiks\u00f3w czy remake\u2019i klasycznych animacji Disneya). Kino rozrywkowe pocz\u0105tku XXI wieku sta\u0142o si\u0119 synonimem olbrzymich produkcji, kt\u00f3re przyci\u0105gaj\u0105 masow\u0105 widowni\u0119 efektami, rozmachem i rozpoznawalnymi bohaterami.<\/p>\n\n\n\n Jednocze\u015bnie nast\u0105pi\u0142y zmiany w sposobie dystrybucji i ogl\u0105dania film\u00f3w. Rozw\u00f3j internetu i przyspieszenie \u0142\u0105cz szerokopasmowych w latach 2010. sprawi\u0142y, \u017ce coraz wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 zacz\u0119\u0142y odgrywa\u0107 platformy streamingowe<\/strong>. Serwisy takie jak Netflix<\/strong>, Amazon Prime Video, p\u00f3\u017aniej Disney+, HBO Max i inne \u2013 pocz\u0105tkowo oferuj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie archiwa film\u00f3w i seriali na \u017c\u0105danie \u2013 z czasem same zacz\u0119\u0142y produkowa\u0107 pe\u0142nometra\u017cowe filmy. W po\u0142owie lat 2010. pojawi\u0142y si\u0119 g\u0142o\u015bne premiery Netflixa (np. \u201eRoma\u201d Alfonsa Cuar\u00f3na<\/strong> nagrodzona Oscarem w 2019) czy Amazona, kt\u00f3re omija\u0142y tradycyjn\u0105 dystrybucj\u0119 kinow\u0105 i trafia\u0142y od razu do internetu. Model ogl\u0105dania film\u00f3w znacz\u0105co si\u0119 zmieni\u0142 \u2013 widzowie coraz cz\u0119\u015bciej wybieraj\u0105 domowy seans w streamingu zamiast wyj\u015bcia do kina. Trend ten przyspieszy\u0142 w 2020 roku, gdy pandemia COVID-19 wymusi\u0142a czasowe zamkni\u0119cie kin na ca\u0142ym \u015bwiecie. W tym okresie wiele premier filmowych przenios\u0142o si\u0119 do internetu, a cz\u0119\u015b\u0107 z nich udost\u0119pniano w modelu VOD r\u00f3wnocze\u015bnie z ograniczonymi pokazami kinowymi. Cho\u0107 sale kinowe ponownie si\u0119 otworzy\u0142y, bran\u017ca filmowa stan\u0119\u0142a przed wyzwaniem pogodzenia tradycyjnego do\u015bwiadczenia kinowego z rosn\u0105c\u0105 popularno\u015bci\u0105 streamingu.<\/p>\n\n\n\n Wsp\u00f3\u0142czesne kino jest bardziej zglobalizowane ni\u017c kiedykolwiek wcze\u015bniej. Filmy spoza g\u0142\u00f3wnego nurtu przebijaj\u0105 si\u0119 do szerokiej publiczno\u015bci \u2013 przyk\u0142adem ogromnego sukcesu mo\u017ce by\u0107 po\u0142udniowokorea\u0144ski dramat spo\u0142eczny \u201eParasite\u201d (2019) w re\u017cyserii Bong Joon-ho<\/strong>, kt\u00f3ry zdoby\u0142 nie tylko Z\u0142ot\u0105 Palm\u0119 w Cannes, ale te\u017c Oscara dla najlepszego filmu (jako pierwszy nieangloj\u0119zyczny obraz w historii uhonorowany tym najwy\u017cszym hollywoodzkim wyr\u00f3\u017cnieniem). R\u00f3wnie\u017c tw\u00f3rcy z innych kraj\u00f3w si\u0119gaj\u0105 po najwy\u017csze laury i trafiaj\u0105 do kin na ca\u0142ym \u015bwiecie. W dobie internetu inspiracje i style przenikaj\u0105 si\u0119 b\u0142yskawicznie \u2013 widz z Europy mo\u017ce w ci\u0105gu kilku chwil obejrze\u0107 nowo\u015b\u0107 z Japonii czy Indii, a hollywoodzcy producenci coraz cz\u0119\u015bciej inwestuj\u0105 w koprodukcje z Chin lub innymi rynkami, aby zyska\u0107 globaln\u0105 widowni\u0119.<\/p>\n\n\n\n Mimo ogromnych zmian, jakie zasz\u0142y od czasu wynalezienia kinematografu przez braci Lumi\u00e8re, jedno pozostaje niezmienne \u2013 magia kina wci\u0105\u017c przyci\u0105ga ludzi przed ekrany. Wsp\u00f3\u0142czesne filmy mog\u0105 powstawa\u0107 przy u\u017cyciu technik niewyobra\u017calnych dla pionier\u00f3w sprzed ponad wieku, ale nadal s\u0142u\u017c\u0105 temu samemu celowi: opowiadaniu pasjonuj\u0105cych historii i dostarczaniu widzom emocji, wzrusze\u0144 oraz rozrywki na najwy\u017cszym poziomie.<\/p>\n\n\n\n Polska r\u00f3wnie\u017c ma bogat\u0105 tradycj\u0119 filmow\u0105, kt\u00f3rej rozw\u00f3j przebiega\u0142 r\u00f3wnolegle do opisanych wy\u017cej przemian \u015bwiatowego kina. Ju\u017c w okresie kina niemego Polacy zaznaczyli swoj\u0105 obecno\u015b\u0107: w Hollywood do statusu gwiazdy dosz\u0142a Pola Negri<\/strong> (Apollonia Cha\u0142upiec), wywodz\u0105ca si\u0119 z polskiego teatru aktorka, kt\u00f3ra zagra\u0142a w wielu g\u0142o\u015bnych filmach niemieckich i ameryka\u0144skich lat 20. W samej Polsce w okresie mi\u0119dzywojennym powstawa\u0142y popularne filmy fabularne \u2013 zar\u00f3wno melodramaty, jak i wodewile muzyczne czy komedie. Do grona \u00f3wczesnych ekranowych ulubie\u0144c\u00f3w nale\u017celi m.in. Eugeniusz Bodo, Hanka Ordon\u00f3wna czy Adolf Dymsza. Pierwszym polskim filmem pe\u0142nometra\u017cowym zrealizowanym w ca\u0142o\u015bci wed\u0142ug nowoczesnych standard\u00f3w by\u0142a adaptacja \u201ePan Tadeusz\u201d z 1928 roku w re\u017cyserii Ryszarda Ordy\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n II wojna \u015bwiatowa i okupacja przerwa\u0142y rozw\u00f3j rodzimej kinematografii, ale tu\u017c po wojnie Polska szybko odbudowa\u0142a przemys\u0142 filmowy pod auspicjami pa\u0144stwa. W latach 50. na fali odwil\u017cy politycznej narodzi\u0142a si\u0119 Polska Szko\u0142a Filmowa<\/strong> \u2013 ruch artystyczny skupiony wok\u00f3\u0142 re\u017cyser\u00f3w takich jak Andrzej Wajda<\/strong>, Andrzej Munk<\/strong> czy Jerzy Kawalerowicz<\/strong>. Ich filmy (\u201eKana\u0142\u201d, \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d, \u201eEroica\u201d i inne) rozlicza\u0142y si\u0119 z do\u015bwiadczeniem wojny i okupacji, w nowatorski spos\u00f3b \u0142\u0105cz\u0105c realizm z poetyck\u0105 metafor\u0105. Zdoby\u0142y one uznanie na festiwalach za granic\u0105, wprowadzaj\u0105c polskie kino do \u015bwiatowego obiegu.<\/p>\n\n\n\n Kolejna generacja tw\u00f3rc\u00f3w da\u0142a o sobie zna\u0107 w latach 60. i 70. Powsta\u0142o wtedy tzw. kino moralnego niepokoju<\/strong> \u2013 nurt krytycznie ukazuj\u0105cy rzeczywisto\u015b\u0107 Polski Ludowej. Re\u017cyserzy tacy jak Krzysztof Kie\u015blowski<\/strong>, Krzysztof Zanussi<\/strong> czy Andrzej \u017bu\u0142awski<\/strong> tworzyli filmy zmuszaj\u0105ce do refleksji nad kondycj\u0105 moraln\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa (\u201eBarwy ochronne\u201d, \u201eAmator\u201d i inne), cz\u0119sto w alegoryczny spos\u00f3b omijaj\u0105c cenzur\u0119. R\u00f3wnolegle sukcesy odnosili tw\u00f3rcy operuj\u0105cy bardziej uniwersalnym j\u0119zykiem filmowym \u2013 Roman Pola\u0144ski<\/strong> ju\u017c w 1962 roku zdoby\u0142 mi\u0119dzynarodow\u0105 s\u0142aw\u0119 filmem \u201eN\u00f3\u017c w wodzie\u201d, a w kolejnych dekadach kontynuowa\u0142 karier\u0119 na Zachodzie, zwie\u0144czon\u0105 Oscarem za \u201ePianist\u0119\u201d (2002).<\/p>\n\n\n\n Okres transformacji ustrojowej lat 90. przyni\u00f3s\u0142 pewien kryzys rodzimej kinematografii \u2013 spad\u0142a liczba produkowanych film\u00f3w, a widownia ch\u0119tniej si\u0119ga\u0142a po zagraniczn\u0105 rozrywk\u0119. Mimo to powsta\u0142y w\u00f3wczas wielkie hity lokalne, zw\u0142aszcza komedie (np. \u201eKiler\u201d Juliusza Machulskiego<\/strong> z 1997 roku, bij\u0105cy rekordy ogl\u0105dalno\u015bci). Na pocz\u0105tku XXI wieku polskie kino zn\u00f3w zacz\u0119\u0142o zdobywa\u0107 \u015bwiatowe uznanie. Pawe\u0142 Pawlikowski<\/strong> otrzyma\u0142 Oscara za film \u201eIda\u201d (2013), wcze\u015bniej \u2013 w 2000 roku \u2013 Andrzej Wajda<\/strong> odebra\u0142 honorowego Oscara za ca\u0142okszta\u0142t tw\u00f3rczo\u015bci. Filmy m\u0142odego pokolenia re\u017cyser\u00f3w, takich jak Ma\u0142gorzata Szumowska<\/strong>, Wojciech Smarzowski<\/strong> czy Jan Komasa<\/strong>, zdobywaj\u0105 nagrody na mi\u0119dzynarodowych festiwalach, a polscy specjali\u015bci (np. scenografowie, kompozytorzy, operatorzy) coraz cz\u0119\u015bciej wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 przy najwi\u0119kszych hollywoodzkich produkcjach. Polska kinematografia, cho\u0107 mniejsza rozmiarami od pot\u0119g w rodzaju Hollywood czy Bollywood, stanowi wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwiatowej historii kina i nadal rozwija si\u0119 dynamicznie.<\/p>\n\n\n\n Historia kina \u2013 kompleksowy przewodnik Historia kina to fascynuj\u0105ca opowie\u015b\u0107 o tym, jak wynalazek techniczny przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w jedn\u0105 z najbardziej wp\u0142ywowych form sztuki i rozrywki. Na przestrzeni ponad stu…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-8128","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"\nPocz\u0105tki kina \u2013 prekursorskie wynalazki i pierwsze obrazy ruchome<\/h2>\n\n\n\n
Kino nieme \u2013 narodziny sztuki filmowej<\/h2>\n\n\n\n
Rozkwit kina niemego<\/h3>\n\n\n\n
Era kina d\u017awi\u0119kowego i z\u0142ota era Hollywood (lata 30. i 40.)<\/h2>\n\n\n\n
Z\u0142ota era Hollywood<\/h3>\n\n\n\n
Kino po II wojnie \u015bwiatowej \u2013 nowe wyzwania lat 50. i 60.<\/h2>\n\n\n\n
Kino w dobie telewizji (lata 50.)<\/h3>\n\n\n\n
Nowe fale i kino autorskie lat 60.<\/h3>\n\n\n\n
Nowe Hollywood i kino Nowej Przygody (lata 70. i 80.)<\/h2>\n\n\n\n
Nowe Hollywood \u2013 autorskie kino lat 70.<\/h3>\n\n\n\n
Era blockbuster\u00f3w \u2013 Kino Nowej Przygody<\/h3>\n\n\n\n
Lata 90. \u2013 kino w erze cyfrowej i nowe zjawiska<\/h2>\n\n\n\n
Rewolucja cyfrowa i kino niezale\u017cne (lata 90.)<\/h3>\n\n\n\n
Kino XXI wieku \u2013 globalizacja, nowe technologie i streaming<\/h2>\n\n\n\n
Historia kina polskiego \u2013 skr\u00f3towy przegl\u0105d<\/h2>\n\n\n\n
Ciekawostki z historii kina<\/h2>\n\n\n\n
\n